Kırık Diş — İlk Ne Yapmalı, Neyi Beklememeli

Yapılacaklar, dişin durumuna göre değişir. Aşağıdaki sıra, en acil olandan en az acil olana doğru.

Diş tamamen yerinden çıktıysa (kalıcı diş): Bu, diş hekimliğindeki en zaman kritik durumlardan biri. Dişi kökünden değil, kron kısmından tutun. Kök yüzeyindeki canlı hücreler dişin yeniden tutunmasını sağlar; ovalamak ya da fırçalamak onları öldürür.

Diş kirliyse soğuk sütle ya da hastanın kendi tükürüğüyle kısa süre durulayın; musluk suyunu uzun süre kullanmayın. Mümkünse dişi yerine, yuvasına yerleştirin ve temiz bir bezi ısırarak sabit tutun. Yerine koyamıyorsanız soğuk süt içinde getirin — süt, hücreleri koruyan en erişilebilir ortamdır. Süt yoksa hastanın kendi tükürüğü ikinci seçenektir. Suda bekletmeyin.

Belirleyici olan dişin ne kadar süre kuru kaldığıdır, saat kaç olduğu değil. Doğru saklandığında pencere saatlerle ölçülür; bu yüzden bir saati geçmiş olsa bile mutlaka getirin ve kesinlikle atmayın.

Süt dişi yerinden çıktıysa yerine yerleştirilmez. Alttaki kalıcı diş germine zarar verebilir. Kanamayı gazlı bezle kontrol edin ve kliniğe gelin.

Parça kırıldıysa: Kırık parçayı bulun ve süt ya da serum fizyolojik içinde getirin; bazı vakalarda kendi parçası yeniden yapıştırılabiliyor ve bu, renk uyumu açısından en iyi sonucu veriyor.

Her kırık aynı değil ve hepsi aynı aciliyette değil. Aşağıdaki tablo, ne yapacağınıza karar vermenizi kolaylaştırıyor.

Tabloda "aynı gün" yazan satırlarda beklemenin bedeli yüksek. Pulpa açığa çıkmışsa, o doku ağız ortamındaki bakterilere doğrudan maruz kalıyor demektir; saatler içinde müdahale edildiğinde pulpa korunabilir, gecikildiğinde kanal tedavisi kaçınılmaz hâle gelir.

Ağrı olmaması da yanıltıcı olabilir. Yerinden oynamış bir dişte ağrı hafif olabilir ama kök ve çevresindeki bağ dokusu zarar görmüş olabilir. Aynı şekilde kök kırığında ilk günlerde belirgin ağrı olmayabilir.

Bekleyebilecek durumlarda da ertelemeyin: pürüzlü bir kenar dili ve yanağı sürekli yaralar, açıkta kalan dentin ise zamanla çürük başlangıcına zemin hazırlar.

Diş kırıkları çoğu zaman tek bir olaya bağlanır ama gerçekte çoğu, uzun süredir zayıflamış bir dişin son darbeyi almasıdır.

• Travma. Düşme, darbe, spor yaralanması, trafik kazası. Ön dişlerde en sık sebep budur.
• Büyük dolgular. Dişin doğal yapısının önemli bölümü dolguyla yer değiştirmişse, kalan duvarlar zayıflar. Özellikle iki ya da daha fazla yüzeyi kapsayan eski dolgular risklidir.
• Kanal tedavisi görmüş dişler. Açılan giriş boşluğu ve kaybedilen tepe sırtları, tüberkülleri bir arada tutan yapıyı ortadan kaldırır; ayrıca diş, aşırı yüklendiğinde uyaran sinirini kaybetmiştir.
• Diş sıkma. Gece boyunca süren aşırı yük, yıllar içinde mikroçatlaklar üretir.
• Sert cisim ısırma. Buz, sert kabuklu yemiş, zeytin çekirdeği, dişle paket açma, tırnak yeme.
• Çürük. İçten zayıflayan bir diş, normal çiğnemede bile kırılabilir.
• Ani sıcaklık değişimi. Çok sıcak bir şeyin ardından çok soğuk; mevcut mikroçatlakları ilerletebilir.

Bu listedeki ikinci ve üçüncü maddeler, koruyucu diş hekimliğinin neden önemli olduğunu anlatıyor. Büyük dolgusu olan ya da kanal tedavili bir arka dişte, tüberkülleri örten bir restorasyon — onley ya da kron — kırığı önler. Bu koruma yapılmadığında ortaya çıkan kırık, çoğu zaman dişin kaybına yol açar.

Yani kırık genellikle sürpriz değil, ertelenmiş bir kararın sonucudur.

Ön diş kırıkları hem estetik hem işlevsel bir sorun ve genellikle travma kaynaklıdır. İyi haber: çoğu vakada aynı gün geçici bir çözümle görünür sorun ortadan kaldırılabiliyor.

Küçük kenar kırığı. Yalnız mine kaybedilmişse, kenarın düzeltilmesi ya da kompozit bonding ile tamamlanması yeterlidir. Tek seansta biter, diş dokusundan neredeyse hiç aşındırma yapılmaz ve geri döndürülebilir.

Dentine ulaşan kırık. Sarımsı doku görünüyorsa açıkta kalan dentin kapatılmalıdır; hem hassasiyet yapar hem bakteri geçişine izin verir. Kompozit ile onarım çoğu vakada yeterlidir.

Pulpanın açığa çıktığı kırık. Kırık yüzeyinin ortasında kırmızı bir nokta görünüyorsa pulpa açığa çıkmış demektir. Genç hastalarda, erken başvurulduğunda pulpa korunarak tedavi edilebilir; gecikildiğinde kanal tedavisi gerekir.

Büyük madde kaybı. Kompozitin taşıyamayacağı kadar doku kaybedilmişse laminat kaplama ya da kron gündeme gelir. Ancak sıralamayı doğru kurmak gerekiyor: önce kompozitle onarım denenmeli, yetmiyorsa seramiğe geçilmelidir. Doğrudan kron öneren bir plan, en küçük seçeneği atlamış olabilir.

Kırılan parçayı getirdiyseniz ve durumu uygunsa, kendi parçanız yeniden yapıştırılabilir. Renk ve doku uyumu açısından hiçbir malzeme dişin kendi parçasını geçemez.

Arka dişlerde kırık mekanizması farklıdır: travma yerine çiğneme kuvveti ve zayıflamış yapı rol oynar. Bu yüzden arka diş kırıkları genellikle uyarısız gelmez; öncesinde aylarca süren belirsiz bir rahatsızlık olur.

Tüberkül kırığı. Dişin bir tepesi kırılıp düşer. Genellikle büyük bir dolgunun yanındaki duvarda olur. Kalan yapıya göre onley ya da kron gerekir.

Dolgunun altındaki kırık. Dolgu yerinde durur ama altındaki diş yapısı çatlamıştır. Isırınca ağrı olur ve röntgende görülmeyebilir.

Kron-kök kırığı. Kırık, diş etinin altına doğru uzanır. Bu, dişin kurtarılabilirliğini belirleyen kritik durumdur; kırık ne kadar derine iniyorsa şans o kadar azalır.

Dikey kök kırığı. Kökün boyuna çatlaması. Ne yazık ki bu vakada diş genellikle kurtarılamaz ve çekim gerekir. Belirtileri sinsi olduğu için genellikle geç fark edilir.

Arka dişte tedavi kararı, kalan sağlam doku miktarına göre verilir. Yeterli duvar varsa onley ya da kron; yoksa kanal tedavisi ve kron; kurtarılamıyorsa çekim ve ardından implant ya da köprü değerlendirilir.

Bu sıralama önemlidir: kurtarılabilir bir diş kurtarılır. Kendi kökünüz, en iyi implanttan üstündür ve doğrudan çekime giden bir plan erken davranmış demektir.

Bu, hastaların aylarca sebebini bulamadığı ağrı türü ve ayrı bir bölümü hak ediyor.

Çatlak diş sendromunda dişte gözle ve röntgenle görülmeyen ince bir çatlak vardır. Çiğnerken çatlağın iki tarafı hafifçe ayrılır, pulpaya baskı yapar ve keskin bir ağrı üretir. Baskı kalktığında ağrı geçer.

Tipik tarif şudur: "Bir şeyi ısırırken birden bir şey batıyor, sonra geçiyor. Sürekli değil, arada oluyor. Hangi diş olduğunu tam söyleyemiyorum." Bu tarif neredeyse tanı koydurur.

Neden zor teşhis edilir? Çünkü röntgende görünmez — çatlak, ışının geçtiği yöne diktir. Ayrıca ağrı sürekli olmadığı için hasta muayeneye geldiğinde ağrı yoktur. Bu yüzden ısırma testi, transillüminasyon (dişi ışıkla arkadan aydınlatma) ve boyama gibi ek yöntemler kullanılır.

Zamanla ne olur? Çatlak ilerler. Erken evrede tüberkülü örten bir restorasyonla diş korunabilir ve ağrı geçer. Çatlak pulpaya ulaştığında kanal tedavisi gerekir. Diş etinin altına, köke doğru indiğinde ise diş genellikle kurtarılamaz.

Bu yüzden "arada oluyor, önemli değil" diye ertelenen bir şikâyet, aylar sonra çekim kararına dönüşebiliyor. Isırırken arada keskin ağrı hissediyorsanız bunu muayenede söyleyin; hangi dişte olduğunu bulmak bizim işimiz.

Kırık dişte tedavi, kaybedilen doku miktarına ve pulpanın durumuna göre belirlenir. Sıralama, en az müdahaleliden en fazlasına doğru.

1. Kenar düzeltme ve cila. Çok küçük mine kırıklarında, keskin kenar yumuşatılır. Tek seans, dokuya dokunulmaz.
2. Kompozit bonding. Kaybedilen doku diş renginde kompozitle yeniden yapılandırılır. Tek seans, geri döndürülebilir, laboratuvar gerekmez.
3. Kendi parçasının yapıştırılması. Parça korunmuşsa ve uyumluysa.
4. Onley. Arka dişte tüberkülleri örten yapıştırmalı restorasyon. Kronun sağladığı korumanın büyük bölümünü, kronun aldığı dokunun çok azıyla verir.
5. Laminat kaplama. Ön bölgede, estetik kaybın belirgin olduğu vakalarda.
6. Kron. Madde kaybı büyükse ya da diş kanal tedavili ise.
7. Kanal tedavisi + kron. Pulpa etkilenmişse.
8. Çekim ve yerine tedavi. Yalnız kurtarma seçenekleri tükendiğinde.

Bu sıralamada en sık atlanan basamak dördüncüdür. Onley, kron ile dolgu arasındaki ara seçenektir ve teklif eden klinik sayısı azdır. Kırılma riski olan ama tamamen kesilmesi gerekmeyen azı dişlerinde doğru cevap çoğu zaman budur.

Muayenede size hangi seçeneğin neden önerildiği ve bir alt basamağın neden yeterli olmadığı anlatılır. Daha az müdahaleli seçeneğin hiç konuşulmadığı bir planda aslında bir seçim yapılmamıştır.

Çocuklarda diş yaralanmaları yaygın: düşme, oyun kazaları ve spor. Ailelerin bilmesi gereken birkaç nokta var ve bunlar yetişkinden farklı.

Süt dişi yerine yerleştirilmez. Bu en önemli kural. Yerinden çıkan bir süt dişini yuvasına koymaya çalışmak, alttaki kalıcı diş germine zarar verebilir. Kanamayı gazlı bezle kontrol edin ve kliniğe gelin.

Kalıcı dişte ise tam tersi. Yerine koymak en iyi seçenektir ve kuru kalma süresi belirleyicidir. Yerine koyamıyorsanız soğuk süt içinde getirin.

Yerinden oynamış süt dişi değerlendirilmelidir; alttaki kalıcı dişe baskı yapıyorsa çekilmesi gerekebilir.

Renk değişimi geç ortaya çıkar. Darbe alan bir süt dişi haftalar ya da aylar sonra grileşebilir. Bu her zaman tedavi gerektirmez ama takip edilmelidir; diş etinde kabarcık ya da akıntı eşlik ediyorsa müdahale gerekir.

Koruyucu ağızlık. Temas sporu yapan çocuklarda kişiye özel ağızlık, diş yaralanmalarını belirgin biçimde azaltır. Hazır ağızlıklar da işe yarar ama ölçülü olanlar hem daha etkili hem daha rahattır.

Travma sonrası çocuğunuzda bilinç kaybı, kusma, baş ağrısı ya da dengesizlik varsa önce acil servise gidin; diş tedavisi sonra gelir.

Bu, kliniğe en sık gelen "kırık" şikâyeti ve genellikle acil değildir — ama ertelenmemelidir.

Dolgu düştüyse: Açıkta kalan diş dokusu hassaslaşır ve bakteriye maruz kalır. Birkaç gün içinde randevu alın. O bölgeyle çiğnemeyin ve çok sıcak ile çok soğuktan kaçının. Eczaneden alınan geçici dolgu setleri kısa süreli çözüm sağlayabilir ama kalıcı tedavinin yerini tutmaz.

Kaplama ya da kron çıktıysa: Kronu saklayın ve getirin; durumu uygunsa yeniden yapıştırılabilir. Altındaki diş genellikle küçültülmüş olduğu için hassastır ve korunmalıdır. Kronu kendiniz yapıştırmaya çalışmayın; ev yapıştırıcıları hem uymaz hem dişe zarar verir.

Geçici kron düştüyse beklemeyin. Geçicinin işlevi yalnız görünüm değil: hazırlanmış dişi korumak ve komşu dişlerin boşluğa kaymasını engellemek. Düşmüş bir geçici birkaç gün içinde kalıcı kronun uymamasına yol açabilir.

Seramikte çatlak varsa sebebini araştırmak gerekir. Tek seferlik bir travma mı, yoksa diş sıkma mı? İkincisiyse gece plağı yapılmadan yenilenen restorasyon aynı sonu yaşar.

Kliniğimizde uygulanan tüm tedaviler malzeme ve işçilik üzerine ömür boyu garanti kapsamındadır; kaza sonucu hasar ve gece plağının kullanılmaması gibi istisnalar yazılı olarak belirtilir.

Kırıkların önemli bir bölümü önlenebilir ve bunun için yapılması gerekenler kısıtlı sayıda.

• Büyük dolgulu ve kanal tedavili arka dişleri korumak. Tüberkülleri örten bir restorasyon, kırığı önleyen tek etkili önlemdir. Bu ertelendiğinde ortaya çıkan kırık genellikle dişin kaybına yol açıyor.
• Diş sıkıyorsanız gece plağı. Sabah çene yorgunluğu ve kesici kenarlarda düzleşme varsa bunu muayenede söyleyin.
• Sert cisim ısırmamak. Buz, sert kabuklu yemiş, zeytin çekirdeği ve dişle paket açma.
• Temas sporlarında ağızlık. Kişiye özel olanlar daha etkili.
• Çürükleri geciktirmemek. İçten zayıflayan diş normal çiğnemede kırılır.
• Isırınca arada gelen keskin ağrıyı bildirmek. Çatlak diş sendromunun erken uyarısı budur ve erken yakalandığında diş kurtarılır.
• Altı ayda bir kontrol. Mikroçatlaklar ve zayıflamış duvarlar kırılmadan önce görülebiliyor.

Son madde en çok fark yaratan. Kırık genellikle sürpriz değil, uzun süredir zayıflamış bir dişin son adımıdır; kontrolde bu zayıflık görülür ve önlem alınır.

Muayene, panoramik röntgen ve yazılı tedavi planı ücretsizdir. Kliniğimiz Bağcılar Meydanı'nda; ulaşım ve randevu bilgisi ayrı sayfada. Kırık ya da ağrı şikâyeti olan hastalara aynı gün randevu vermeye çalışıyoruz.

Diş kırığı çoğunlukla diş hekimliği konusudur. Ancak bazı durumlar önce acil servis gerektirir ve bu ayrım önemlidir.

• Kafa travması bulguları. Bilinç kaybı, kusma, şiddetli baş ağrısı, dengesizlik, bulanık görme. Diş tedavisi sonra gelir.
• Çene kırığı şüphesi. Ağzı kapatamamak, dişlerin normalde olduğu gibi kapanmaması, çenede belirgin şekil bozukluğu.
• Durmayan kanama. Yirmi dakika boyunca katlanmış gazlı beze sürekli ve sıkı basınç uygulanmasına rağmen DURMAYAN kanama.
• Yüzde yayılan şişlik, yutkunma veya nefes almada zorluk.
• Derin yumuşak doku yaralanması. Dudak, dil ya da yanakta dikiş gerektirecek kesi.

Bunların dışındaki durumlarda — kırık diş, düşen dolgu, çıkan kron, sallanan diş — doğru adres diş hekimidir. Acil servis diş tedavisi yapmaz; ağrı kesici ve gerekiyorsa antibiyotik verir.

Yerinden tamamen çıkan bir kalıcı diş ise özel bir durum: en hızlı ulaşabileceğiniz yere gidin. Süre kritik ve doğru saklama koşulu sağlandığında pencere saatlerle ölçülüyor. Dişi yanınıza almayı unutmayın ve kesinlikle atmayın.

Arama sırasında ne olduğunu, ne zaman olduğunu ve dişin elinizde olup olmadığını söyleyin. Bu üç bilgi, size verilecek yönlendirmeyi doğrudan belirliyor. Ağrı yönetimi için diş ağrısı sayfamızda evde yapılabilecekler anlatılıyor.