Diş Protezleri

"Protez" tek bir şeyin adı değil; birbirinden çok farklı çözümleri kapsayan bir başlık. Hangisinin size uygun olduğunu, kaç dişinizin eksik olduğu ve kemik durumunuz belirler.

• Tam protez. Çenede hiç diş kalmadığında yapılır. Üst çenede damak yüzeyinden emme etkisiyle, alt çenede ise doku desteğiyle tutunur.
• Geçici (immediat) protez. Çekimle aynı gün takılan protez; iyileşme boyunca dişsiz kalmamanızı sağlar. İmplant planlanan vakalarda da kullanılır ve iyileşme sonunda kalıcı çözüme geçilir.
• Bölümlü (parsiyel) protez. Bazı dişler mevcutken yapılır; kalan dişlerden ve dokudan destek alır. Bağlantı ya metal kroşelerle ya da dışarıdan görünmeyen hassas tutucularla (attachment) sağlanır.
• İmplant üstü hareketli protez (overdenture). İki ile dört implanta tutucularla kilitlenen, çıkarılabilir protez. Halk arasında "çıt-çıt protez" denen çözüm budur.
• İmplant üstü sabit protez. Dört ile altı implanta vidalanan, hasta tarafından çıkarılmayan köprü. All-on-4 ve All-on-6 bu gruptadır.

Bu dört seçenek arasındaki fark yalnız konfor değil; kemik üzerindeki etkileri de farklıdır. Doku destekli protezler çiğneme kuvvetini diş etine ve altındaki kemiğe yayar; bu kuvvet kemiği korumaz, aksine erimeyi hızlandırır. İmplant destekli çözümlerde ise kuvvet implant üzerinden doğrudan kemiğe aktarılır ve o bölgede erime durur.

Terim karışıklığına da açıklık getirelim: "hassas tutucu", bölümlü protezde kalan dişlere gizli bağlantı sağlayan sistemdir. "Çıt-çıt" ise implant üstü protezlerdeki tutucuları anlatır. İkisi aynı şey değildir ve teklif okurken bu ayrımı sormak faydalıdır.

Bu, tam protez hastasının bilmesi gereken en önemli fark ve nadiren anlatılıyor.

Üst çene protezi genellikle iyi tutunur. Damak yüzeyi geniş bir alan sağlar; protez ile damak arasındaki ince tükürük tabakası emme etkisi yaratır ve protez yerinde durur. Çoğu hasta üst protezine birkaç hafta içinde alışır.

Alt çene protezi ise zordur. Damak gibi geniş bir destek yüzeyi yoktur; protez at nalı şeklinde ince bir kemik sırtının üzerinde oturur ve dil, yanak ve dudak hareketleri sürekli onu yerinden oynatır. Alt protezden şikâyet eden hastaların çoğu, hekimin hatasıyla değil anatomiyle karşı karşıyadır.

Bu fark, yıllar içinde büyür. Kemik eridikçe alt çenedeki sırt düzleşir ve protezin tutunacağı yüzey azalır. Yirmi yıl protez kullanan bir hastada alt çene sırtı neredeyse tamamen düzleşmiş olabilir.

Pratik sonuç şu: alt çenede sadece iki implant, protezi kilitleyerek durumu tamamen değiştirir. Bunu bir üst seçenek olarak değil, alt tam protezin doğal tamamlayıcısı olarak anlatıyoruz — çünkü şikâyetlerin ezici çoğunluğu alt protezden geliyor.

Bu, hastaların çoğunun hiç duymadığı ve duyduğunda en çok memnun kaldığı seçenek. Konvansiyonel protez ile tam sabit köprü arasında duruyor.

Alt çeneye iki ile dört implant yerleştirilir. Protezin iç yüzeyine yerleştirilen tutucular bu implantlara kilitlenir; protez elle çıkarılıp takılabilir ama konuşurken ve yemek yerken yerinden oynamaz. Halk dilinde "çıt-çıt protez" denen sistem budur.

Kazanç oransızdır: iki implant, dört ya da altı implanta göre çok daha az cerrahi ve çok daha az maliyet demektir, ama hastanın asıl şikâyetini — protezin oynaması — büyük ölçüde çözer. Alt çenede tutunma sorunu yaşayan bir hasta için en yüksek getirili müdahale genellikle budur.

Bir dürüstlük notu: üst çenede iki implantlı bir overdenture genellikle damak kapamasını ortadan kaldırmaz. Damağın açılabilmesi için genellikle dört ya da daha fazla, iyi dağılmış implant gerekir. Amacınız damaktan kurtulmaksa bu bir dört implant konuşmasıdır ve cerrahiden önce netleşmelidir.

Tutucu sistemler arasında top başlıklı, lokator tipi ve bar bağlantılı seçenekler var. Hangisinin uygun olduğunu implantların konumu, aralarındaki paralellik ve aradaki mesafe belirler.

İmplantların yerleştirilmesi ve iyileşmesi diğer implant vakalarıyla aynı protokolü izler: tomografiyle planlama, üç ile altı aylık kaynama süresi ve ikinci ziyarette tutucuların bağlanması. İyileşme döneminde mevcut proteziniz implant bölgelerinin üzerinden oyulur ve yumuşak astar uygulanır; hiçbir aşamada dişsiz kalmazsınız.

Bu tedavinin en sık atlanan tarafı, mevcut protezin kullanılabilirliğidir. Elinizdeki protez uygun durumdaysa çoğu vakada yenisini yapmaya gerek kalmaz; iç yüzeyine tutucular yerleştirilerek aynı protez çıt-çıt sisteme dönüştürülür. Bu, hem maliyeti düşürür hem de alıştığınız protezle devam etmenizi sağlar. Uygun olup olmadığını muayenede birlikte değerlendiriyoruz.

İmplant destekli çözümlerde iki yol var ve seçim yalnız konforla ilgili değil.

Sabit çözümün belirgin bir avantajı var: kendi dişiniz gibi hissettirir ve çıkarma gereği yoktur. Ama iki noktayı da açık yazalım.

Birincisi temizlik. Sabit köprünün altı, hasta tarafından günlük olarak temizlenmelidir; süper floss ve ara yüz fırçası gerekir. Bu, çıkarılabilir bir protezi lavaboda yıkamaktan daha zordur ve el becerisi azalmış hastalarda gerçek bir sorun olabilir.

İkincisi dudak desteği. İleri kemik kaybı olan bir hastada dudak ve yanak, kaybedilen kemik hacmi nedeniyle içeri çöker. Hareketli protezin kanadı bu hacmi geri verir; sabit köprü genellikle veremez. Bu vakalarda "sabit daha iyidir" cümlesi doğru değildir ve prova aşamasında birlikte görülür.

Karar, tomografi ve muayeneden sonra birlikte verilir. Her iki seçeneğin de bakım yükü ve sınırı anlatılmadan yapılan bir tercih eksik bilgiyle yapılmış demektir.

Protez yapılır, takılmaz. Bu ayrım, sonucun neden bir dizi randevu gerektirdiğini açıklıyor.

1. Birinci ölçü. Hazır kaşıkla genel ölçü alınır.
2. Kişisel kaşıkla ikinci ölçü. Ağzınıza özel üretilen kaşıkla, dokuların hareketini de kaydeden hassas ölçü alınır. Tutunmanın büyük bölümü bu adımda kazanılır.
3. Çene ilişkisi kaydı. Alt ve üst çenenin birbirine göre konumu ve yükseklik belirlenir. Bu ölçü yanlışsa protez ne kadar güzel olursa olsun rahat olmaz.
4. Mum prova. Dişler mum üzerine dizilir ve ağzınızda denenir. Görünüm, diş rengi, orta hat ve konuşma burada değerlendirilir.
5. Bitim ve teslim. Protez akrilikle bitirilir, cilalanır ve takılır.
6. Ayar randevuları. İlk haftalarda basan noktalar düzeltilir; bu randevular planın parçasıdır.

Dördüncü adım atlanmamalıdır. Mum prova, diş dizilimini, dudak desteğini ve orta hattı hâlâ değiştirilebilirken görme ve söz söyleme fırsatınızdır. "Dişler fazla düzgün duruyor" ya da "çok beyaz" demek için doğru an burasıdır; protez bittikten sonra aynı değişiklik yeniden yapım demektir.

Ölçüden doğrudan bitmiş proteze geçen bir yöntem hızlıdır ama sizin görüşünüzün sonucu etkileyebileceği tek aşamayı ortadan kaldırır. Kliniğimizde mum prova atlanmaz ve beğenilmediğinde yeniden dizilir.

Teslim edilen bir protez ilk günlerde tam oturmuş hissettirmez ve bu normaldir. İlk haftalarda basan noktaların düzeltilmesi için birkaç ayar randevusu gerekir; bunlar bir aksaklık değil, sürecin standart parçasıdır. Kaç ayar randevusunun dâhil olduğunu teklifte belirtiyoruz.

Yeni protezle geçen ilk haftalarda yaşananların çoğu olağandır ve neyin normal olduğunu bilmek süreci kolaylaştırır.

• Dolgunluk ve yabancı cisim hissi. İlk günlerde belirgin, birkaç hafta içinde kaybolur.
• Tükürük artışı. Ağız yeni yüzeye tepki verir; birkaç gün sürer.
• Konuşmada değişiklik. Özellikle "s" ve "ş" seslerinde. Yüksek sesle okumak alışmayı hızlandırır.
• Basan noktalar. Belirli bir noktada ağrı olması normaldir ve ayarla düzeltilir. Kendiniz protezi törpülemeyin — düzeltilmesi mümkün bir sorunu düzeltilemez hâle getirir.
• Çiğnemede zorlanma. Yumuşak gıdayla başlayıp kademeli geçiş gerekir. Isırma yerine küçük parçaları arka dişlerle çiğnemek daha etkilidir.
• Tat ve sıcaklık algısında değişiklik. Üst protezde damak kaplandığı için yiyeceğin sıcaklığı ve dokusu farklı hissedilir. Tat tomurcukları dilde olduğu için tat duyusu büyük ölçüde korunur.

Alışma süresi kişiden kişiye değişir; genellikle iki ile sekiz hafta. Daha önce protez kullanmış hastalarda bu süre kısadır. İlk kez protez kullanan bir hastada sabır gerekir ve bu dönemde ayar randevularına gelmek en belirleyici etkendir.

Yapıştırıcılar konusunda açık olalım. Yapıştırıcı, iyi yapılmış bir protezin yerine geçmez; geçici olarak güven verir. Protezinizi ancak yapıştırıcıyla kullanabiliyorsanız bu, protezin ya astarlanması ya yenilenmesi gerektiğinin işaretidir. Yapıştırıcı bu ihtiyacı gizler ve altındaki sorunun ilerlemesine izin verir.

Protez bakımı iki başlıkta toplanıyor: protezin kendisi ve altındaki dokular. İkincisi daha çok ihmal ediliyor ve daha önemli.

• Her yemekten sonra çıkarıp durulamak. Yiyecek artıkları protezin altında birikir.
• Günde bir kez protez fırçasıyla temizlemek. Normal diş macunu aşındırıcıdır ve akriliği çizer; protez için üretilmiş temizleyici kullanılmalıdır.
• Geceleri çıkarmak. Dokuların dinlenmesi ve mantar enfeksiyonundan korunmak için. Protez gece su ya da temizleyici solüsyon içinde bekletilir.
• Ağzı ve diş etini fırçalamak. Diş olmasa da diş eti, damak ve dil yumuşak fırçayla temizlenmelidir.
• Kalan dişleri korumak. Bölümlü protezde kroşe geçen dişler daha hızlı çürür; bu dişlere özel dikkat gerekir.
• Yılda bir kontrol. Diş yoksa bile.

Yıllık kontrolün sebebi protez değil, ağız. Kemik erimeye devam ettiği için protez ile doku arasındaki uyum zamanla bozulur; iyi oturan bir protez birkaç yıl içinde oynamaya başlar. Çözüm genellikle protezi değiştirmek değil astarlamaktır: iç yüzeyi yenilenerek mevcut dokuya uyumlanır. Astarlanma zamanında yapıldığında protezin ömrünü belirgin uzatır.

İmplant üstü protezlerde ek bir bakım kalemi var: tutucu içlikler kullanıma bağlı olarak aşınır ve periyodik olarak yenilenir. Bu bir arıza değil, tasarımın parçasıdır ve baştan söylenmesi gereken bir maliyettir. Yenileme kısa bir randevuda yapılır.

Bir kural, istisnasız: ağzınızda iki-üç hafta içinde iyileşmeyen bir yara, aft ya da şişlik varsa bu tekrar ayarlanacak bir basınç yarası olarak değerlendirilmemelidir; mutlaka muayene edilmelidir. Uzun süredir protez kullanan hastalarda bu kural özellikle önemlidir ve tavizsizdir.

Bölümlü protez kullananlarda ek bir takip başlığı var: kroşe geçen dişlerin diş eti sağlığı. Bu dişler hem daha fazla yük alır hem de kroşenin çevresinde plak birikir. Yıllık kontrolde bu dişlerin diş eti durumu ayrıca değerlendirilir; destek dişin kaybedilmesi protezin de yenilenmesi demektir.

Kliniğimizde uygulanan tüm tedaviler gibi protezler de malzeme ve işçilik üzerine ömür boyu garanti kapsamındadır. Kemik erimesine bağlı astarlama ihtiyacı ve tutucu içliklerin aşınması ise bir kusur değil, bilinen bakım kalemleridir; bunların hangisinin kapsam içinde olduğu yazılı olarak belirtilir.

Karar üç şeye bakılarak veriliyor: kaç dişiniz eksik, kemik durumunuz ne ve cerrahiye açık mısınız.

Tablodaki "ilk değerlendirilen" ifadesi bilinçli. Bunlar öneri değil, muayenede önce bakılan seçenekler. Hangisinin uygun olduğunu tomografi ve ağız içi muayene belirliyor.

Cerrahi istememek tamamen meşru bir tercihtir ve bunu sorgulamıyoruz. Bu durumda yapılacak şey, hareketli protezi mümkün olan en iyi şekilde yapmaktır: kişisel kaşıkla hassas ölçü, doğru çene ilişkisi kaydı ve atlanmayan bir mum prova. İyi yapılmış bir tam protez ile aceleye getirilmiş bir tam protez arasındaki fark, hastanın günlük yaşamında çok belirgindir.

Bütçe de meşru bir kısıttır ve konuşulması gereken bir konudur. Aşamalı bir plan çoğu zaman mümkündür: önce hareketli protezle başlanır, ileride implant eklenerek aynı protez çıt-çıt sisteme dönüştürülebilir. Bu geçişi baştan planlamak, sonradan her şeyi yeniden yapmaktan çok daha ekonomiktir.

Muayenede size uygun olan tüm seçenekler süresi, bedeli ve bakım yüküyle anlatılıyor. İmplant sayfamızda cerrahi tarafın ayrıntısı, köprü sayfamızda ise sabit alternatif anlatılıyor.