Diş Hassasiyeti (Hassas Dişler) — Neden Olur, Nasıl Geçer

Diş üç katmandan oluşur: en dışta mine, altında dentin, merkezde pulpa yani diş siniri. Mine vücudun en sert dokusudur ve sinir içermez; bu yüzden sağlam bir minenin üzerine soğuk değdiğinde ağrı hissetmezsiniz.

Dentin ise farklıdır. İçinde pulpaya doğru uzanan milyonlarca mikroskobik kanal bulunur ve bu kanallar sıvı doludur. Dentin açığa çıktığında, dışarıdan gelen uyaran bu sıvıyı hareket ettirir; hareket pulpadaki sinir uçlarını uyarır ve keskin bir ağrı olarak algılanır.

Bu mekanizma, hassasiyetin neden ani ve kısa olduğunu açıklar. Uyaran kalktığında sıvı hareketi durur, ağrı da geçer.

Dentin iki yoldan açığa çıkar. Birincisi kron bölgesinde minenin incelmesi ya da aşınmasıdır. İkincisi ve daha sık olanı diş eti çekilmesidir: kök yüzeyi zaten mine ile kaplı değildir, üzerinde çok daha ince bir sement tabakası vardır ve bu tabaka fırçalamayla kolayca aşınır.

Bu yüzden hassasiyet çoğunlukla diş etine yakın bölgede, dişin boyun kısmında hissedilir. Muayenede o bölgede parlak, çukurlaşmış bir alan görmek tanı için yeterli olabiliyor.

Bir de kanalların zamanla kendiliğinden kapanma eğilimi var. Tükürükteki mineraller ve tekrarlanan uyaranlar dentin içinde ikincil dentin oluşumunu tetikler; bu yüzden bazı hassasiyetler tedavi edilmeden de aylar içinde azalır.

Bu bölüm sayfanın en önemli kısmı, çünkü hastaların büyük bölümü iki farklı tabloyu aynı sanıyor.

Tablodaki ilk dört satır klasik hassasiyettir: uyaran gelir, kısa ağrı olur, uyaran kalkınca geçer. Bunlar planlı olarak değerlendirilir.

Beşinci satırdan itibaren tablo değişir. Sıcakta uzun süren, uyaran kalktıktan sonra da devam eden ya da kendiliğinden gelen ağrı hassasiyet değildir; pulpanın iltihaplandığını gösterir ve genellikle kanal tedavisi gerektirir. Bu ayrımı bilmek önemli, çünkü hassasiyet macunu kullanarak beklemek bu tabloda hiçbir işe yaramaz ve zaman kaybettirir.

Ağrı yönetimi için evde yapılabilecekler diş ağrısı sayfamızda ayrıntılı anlatılıyor.

Hassasiyetin altındaki sebep bulunmadan kalıcı çözüm olmuyor. Sıklık sırasıyla:

• Diş eti çekilmesi. Kök yüzeyi açığa çıkar. En sık sebep budur ve arkasında ya diş eti hastalığı ya da yanlış fırçalama vardır.
• Sert fırçalama. Sert kıllı fırça, aşırı basınç ve yatay hareket. Yıllar içinde diş boynunda kama biçiminde çukurlar oluşturur.
• Asit aşınması. Asitli içecekler, narenciye, sirke, reflü ve kusma. Mineyi kimyasal olarak inceltir.
• Çürük. Özellikle başlangıç aşamasında tatlıya karşı hassasiyet yapar.
• Çatlak. Isırınca gelen ağrı tipiktir.
• Diş sıkma. Aşırı yük hem mineyi aşındırır hem mikroçatlak üretir hem de diş boynunda madde kaybına yol açar.
• Beyazlatma sonrası. Geçicidir, birkaç gün içinde geçer.
• Yeni yapılmış dolgu. İlk günlerde hassasiyet olağandır; iki haftada geçmiyorsa kontrol edilmelidir.
• Diş taşı temizliği sonrası. Taşın örttüğü kök yüzeyi açığa çıktığı için birkaç gün hassasiyet olabilir; bu geçicidir ve işlemin zarar verdiği anlamına gelmez.

Son madde sık yanlış anlaşılıyor. Diş taşı temizliğinden sonra hassasiyet duyan hastalar bazen "temizlik dişimi zayıflattı" diye düşünüyor. Gerçekte olan şu: taş tabakası zaten açığa çıkmış kök yüzeyini örtüyordu, kaldırıldığında yüzey uyaranla temas etmeye başladı. Birkaç gün içinde geçer ve alternatifi — taşı bırakmak — diş eti hastalığının ilerlemesi demektir.

Bu, tek başına bir bölümü hak ediyor; çünkü hassasiyet şikâyetiyle gelen hastaların önemli bir bölümünde sebep, dişleri ihmal etmek değil fazla sert temizlemek.

Üç hata öne çıkıyor. Birincisi sert kıllı fırça kullanmak: sert fırça daha iyi temizlemez, yalnız daha çok aşındırır. İkincisi aşırı basınç uygulamak; plak yumuşak bir birikintidir ve kaldırılması için güç gerekmez. Üçüncüsü yatay testere hareketi yapmak — bu hareket diş boynunda kama biçiminde çukurlar açar.

Doğrusu şudur: yumuşak kıllı fırça, hafif basınç, dairesel ya da diş etinden dişe doğru süpürme hareketi ve iki dakika süre. Elektrikli fırça kullanıyorsanız basınç uygulamayın; fırçayı yüzeye değdirip yavaşça gezdirmek yeterlidir ve basınç sensörü olan modeller bu konuda yardımcı olur.

Bir zamanlama kuralı daha var: asitli bir şey yedikten ya da içtikten hemen sonra fırçalamayın. Asit mineyi geçici olarak yumuşatır; o anda fırçalamak aşınmayı artırır. Otuz dakika bekleyin, bu arada suyla ağzınızı çalkalayabilirsiniz.

Fırçalama tekniğini muayenede birlikte gözden geçiriyoruz. Bu, klinik tedavinin sonucunu doğrudan etkileyen bir adım: aynı fırçalama alışkanlığı sürdüğünde, kapatılan bir aşınma bölgesi yıllar içinde yeniden açılıyor.

Sebep ciddi değilse ve klasik hassasiyet tablosu varsa, evde yapılabilecekler gerçekten işe yarıyor.

• Hassasiyet giderici diş macunu. Potasyum nitrat ya da stronsiyum içerenler sinir iletimini azaltır. Etki hemen gelmez; düzenli kullanımla iki-dört hafta içinde ortaya çıkar.
• Macunu hassas bölgeye sürüp bırakmak. Fırçalamadan sonra parmak ucuyla hassas bölgeye ince bir tabaka sürün ve durulamayın. Bu, macunun etkisini belirgin biçimde artırır.
• Yumuşak fırça ve hafif basınç.
• Florürlü macun. Florür, dentin kanallarının kapanmasına yardım eder.
• Asitli gıdaları sınırlamak. Özellikle gazlı içecekler ve narenciye suları. Pipetle içmek diş yüzeyiyle teması azaltır.
• Asitten sonra otuz dakika fırçalamamak.
• Beyazlatıcı macunları bırakmak. Aşındırıcı içerikleri hassasiyeti artırır.

Bu listede en çok atlanan madde ikincisi. Macunu sürüp bırakmak, aynı ürünün etkisini çok daha görünür hâle getiriyor ve hiçbir ek maliyeti yok.

Bir sınır koyalım: iki-üç hafta düzenli kullanımdan sonra hiçbir değişiklik yoksa, sebep basit dentin açığı değildir. O noktada macuna devam etmek yerine muayene olmak gerekir; altta çürük, çatlak ya da diş eti sorunu olabilir.

Ağızda genel bir kuruluk da hassasiyeti artırır; tükürük hem yıkar hem mineralize eder. Ağız kuruluğu yaşıyorsanız sebeplerini ve yönetimini ayrı sayfada anlattık.

Evde yapılanlar yetmediğinde ya da sebep yapısal olduğunda klinik tedavi gerekir. Seçenekler, en az müdahaleliden başlar.

1. Florür vernik uygulaması. Hassas bölgeye sürülen yoğun florür. Birkaç dakika sürer, ağrısızdır ve genellikle birkaç seans tekrarlanır.
2. Dentin örtücü ajanlar. Açık kanalları kapatan solüsyonlar. Tek seansta uygulanır.
3. Kompozit dolgu. Diş boynundaki aşınma çukuru diş renginde kompozitle kapatılır. Hem hassasiyeti keser hem yapısal kaybı onarır.
4. Lazer uygulaması. Bazı vakalarda dentin kanallarının kapanmasını hızlandırır.
5. Diş eti tedavisi. Sebep diş eti hastalığıysa, hassasiyet ancak bu tedaviyle kalıcı olarak çözülür.
6. Diş eti greftleme. İleri çekilmelerde açığa çıkan kök yüzeyi örtülür.
7. Gece plağı. Sebep diş sıkmaysa, aşınma durdurulmadan yapılan onarım tekrar bozulur.
8. Kanal tedavisi. Tablo pulpa iltihabına dönmüşse.

Bu sıralamada dikkat edilmesi gereken nokta şu: hassasiyet için doğrudan kaplama önerilmesi çoğu vakada gereksizdir. Kron, sağlam diş dokusunun önemli bir bölümünün kesilmesini gerektirir ve hassasiyetin çözümü olarak seçilmesi orantısız bir müdahaledir. Basit bir kompozit dolgu ya da florür uygulaması yeterliyken kron öneren bir planı sorgulayın.

Kliniğimizde uygulanan tüm tedaviler malzeme ve işçilik üzerine ömür boyu garanti kapsamındadır.

Bu, hassasiyetin en öngörülebilir ve en geçici türü. Beyazlatma jeli mineden geçip dentine ulaşır ve geçici olarak kanalların geçirgenliğini artırır; sonuç, birkaç gün süren soğuk hassasiyetidir.

Önemli olan şu: bu hassasiyet dişe kalıcı zarar verildiğini göstermez. Kontrollü uygulanan beyazlatmada mine kaybı olmaz; etki geçicidir ve genellikle iki-üç gün içinde tamamen geçer.

Azaltmak için: işlemden önceki hafta hassasiyet giderici macun kullanmak, seans aralarını uzatmak, jel süresini kısaltmak ve işlem sonrası birkaç gün çok soğuk ve çok sıcaktan kaçınmak.

Ev tipi beyazlatma yapıyorsanız plağı önerilen süreden uzun takmayın. "Daha uzun takarsam daha beyaz olur" yaklaşımı sonucu iyileştirmez, yalnız hassasiyeti artırır.

Reçetesiz satılan yüksek konsantrasyonlu ürünler ve hekim kontrolü olmadan uygulanan yöntemler farklı bir konu. Bunlarda hem diş eti yanığı hem kontrolsüz mine teması riski var; ayrıca dolgu, kron ve laminat gibi restorasyonlar beyazlamaz — sonuçta dişler ile restorasyonlar arasında renk farkı ortaya çıkar.

Beyazlatma öncesi muayene bu yüzden gerekli: mevcut restorasyonların durumu, çürük olup olmadığı ve diş eti sağlığı değerlendirilir. Çürük bir diş beyazlatıldığında hassasiyet çok daha şiddetli olur.

Hassasiyetin en sık yapısal sebebi bu ve ayrıca en çok göz ardı edileni.

Diş eti çekildiğinde kök yüzeyi açığa çıkar. Kök, kron gibi mineyle kaplı değildir; üzerinde çok daha ince ve yumuşak bir sement tabakası bulunur. Bu tabaka fırçalama ile hızla aşınır ve altındaki dentin doğrudan açığa çıkar.

Çekilmenin iki ana sebebi var: diş eti hastalığı ve mekanik travma yani sert fırçalama. İkisi bir arada da olabilir. Ayrıca ince diş eti biyotipi, diş kökünün kemik dışına konumlanması, ortodontik hareket ve diş sıkma da rol oynar.

Önemli nokta: çekilen diş eti kendiliğinden geri gelmez. Yapılacak olan, önce ilerlemeyi durdurmak — sebep tedavisi ve fırçalama tekniğinin düzeltilmesi — sonra gerekiyorsa açığa çıkan yüzeyi örtmektir.

Örtme iki yolla olur. Küçük ve estetik kaygı yaratmayan alanlarda kompozit ile kapatma yeterlidir. Geniş çekilmelerde ve estetik bölgede diş eti greftleme cerrahi olarak yapılır; hem hassasiyeti keser hem kök yüzeyini korur.

Bu tedavilerin hiçbiri, sebep ortadan kalkmadan kalıcı olmaz. Diş eti hastalığı sürüyorsa çekilme devam eder; fırçalama alışkanlığı değişmezse aynı bölge yeniden aşınır. Bu yüzden diş eti tedavisi planı, hassasiyet tedavisinin ayrılmaz parçasıdır.

Hassasiyet şikâyetiyle gelen hastada amaç, sebebi daraltmak ve tabloyu pulpa kaynaklı ağrıdan ayırmak.

1. Öykü. Ne zamandır var, hangi uyaranla geliyor, ne kadar sürüyor, kendiliğinden geliyor mu, gece artıyor mu.
2. Hangi diş? Hasta genellikle bölgeyi söyleyebilir ama dişi tam gösteremez; soğuk testi ile tek tek belirlenir.
3. Görsel muayene. Diş eti seviyesi, boyun bölgesinde aşınma, çatlak, mevcut restorasyonların kenarları.
4. Isırma testi. Çatlak diş sendromundan ayırmak için.
5. Periodontal ölçüm. Cep derinliği ve çekilme miktarı.
6. Röntgen. Gözle görülmeyen çürük, kemik seviyesi ve kök ucu bölgesi.
7. Vitalite değerlendirmesi. Pulpanın durumu.

Bu adımların sonunda ortaya iki şey çıkar: hassasiyetin sebebi ve tablonun geri dönüşlü olup olmadığı. Geri dönüşlü bir hassasiyette hedef kanalları kapatmak ve sebebi ortadan kaldırmaktır; geri dönüşsüz pulpa iltihabında ise kanal tedavisi gerekir.

Muayene, panoramik röntgen ve yazılı tedavi planı ücretsizdir. Kliniğimiz Bağcılar Meydanı'nda; ulaşım ve randevu bilgisi ayrı sayfada.

Randevuya gelirken hassasiyetin hangi uyaranla geldiğini ve ne kadar sürdüğünü not edin. Bu iki bilgi, teşhisin en belirleyici parçası.

Hassasiyetin büyük bölümü, ortaya çıktıktan sonra tedavi edilmek yerine önlenebilir. Yapılması gerekenler kısıtlı sayıda ve hepsi günlük alışkanlıkla ilgili.

• Yumuşak fırça, hafif basınç, yatay hareket yok. Tek başına en etkili önlem bu.
• Asitli içecekleri sınırlamak ve pipetle içmek.
• Asitten sonra otuz dakika beklemek.
• Diş eti sağlığını korumak. Günlük ara yüz temizliği ve düzenli kontrol.
• Diş sıkıyorsanız gece plağı kullanmak.
• Reflü varsa tedavi ettirmek. Mide asidi, dişlerin arka yüzeyinde belirgin aşınma yapar ve bu genellikle geç fark edilir.
• Beyazlatıcı ve aşındırıcı macunlardan uzak durmak.
• Altı ayda bir kontrol. Aşınma ve çekilme, hassasiyet başlamadan önce görülebiliyor.

Reflü maddesi özellikle önemli. Mide asidine bağlı aşınma, dişlerin damak ve dil tarafındaki yüzeylerinde başlar; hasta bu bölgeyi göremediği için sorun ancak hassasiyet ya da renk değişimi belirgin hâle geldiğinde fark edilir. Muayenede bu yüzeyler ayrıca değerlendiriliyor ve tipik bir aşınma paterni görüldüğünde dahiliye değerlendirmesi öneriliyor.

Hassasiyet çoğu vakada tedavi edilebilir bir şikâyet. Uzun süredir katlanıyorsanız bunun gerekli olmadığını bilin; sebebin bulunması genellikle tek bir muayene sürüyor.

Son bir not: hassasiyet bazen tedavi edilmiş bir bölgede yeniden ortaya çıkar. Yıllar önce kapatılmış bir aşınma çukurunun kenarından açılması, eskimiş bir dolgunun altına sızıntı olması ya da kaplama kenarında diş etinin çekilmesi bunun tipik sebepleri. Böyle bir durumda macuna devam etmek yerine kontrol gerekir; kenar sızıntısı erken yakalandığında yalnız restorasyonun yenilenmesiyle çözülüyor, geç kalındığında ise altındaki dokuya ulaşabiliyor. Uzun süredir kullandığınız bir restorasyonun kenarında ilk kez ortaya çıkan hassasiyet, kendi başına bir uyarıdır ve beklemeden değerlendirilmelidir.